Gioia del Colle nằm trên cao nguyên Murge ở độ cao 360 mét, và chính tại đây một cha xứ đã chọn ra cây nho khai sinh giống Primitivo vào thập niên 1790.
Gioia del Colle là một thị trấn ở tỉnh Bari, nằm trên cao nguyên Murge giữa hai vùng biển Adriatic và Ionia. Với người uống rượu, đây là chỗ đáng biết vì hai lý do rất khác nhau: nó là nơi Primitivo ra đời, và nó cao hơn phần còn lại của Puglia đủ để cho ra một kiểu Primitivo khác hẳn.
Cha xứ đã chọn ra Primitivo
Vào thập niên 1790, Don Francesco Filippo Indellicati, một linh mục ở Gioia del Colle, để ý thấy trong đám nho Zagarese đang trồng quanh vùng có những cây chín sớm hơn hẳn. Ông chọn riêng những cây ấy và đem trồng ở Liponti.
Cây được chọn chín ngay cuối tháng 8 — sớm hơn hẳn mọi thứ khác quanh đó. Dòng nho ấy lan dần khắp phía bắc Puglia, rồi xuống phía nam, và tới thập niên 1870 mới có tên chính thức là Primitivo trong sổ sách nhà nước.
Nghĩa là mọi chai Primitivo trên thế giới hôm nay, kể cả những chai Manduria nổi tiếng nhất, đều lần về được một lần chọn giống do một người làm ở thị trấn này.
Ba trăm sáu mươi mét — con số giải thích vị rượu
Gioia del Colle nằm ở độ cao 360 mét so với mực nước biển, trên nền đá vôi của cao nguyên Murge. Phần lớn Puglia là đất phẳng và thấp, nên chênh lệch này là đáng kể.
Ban ngày trời vẫn nóng như cả vùng, có ngày vượt 40 độ C. Nhưng lên cao thì ban đêm lạnh hơn nhiều, và chính khoảng chênh giữa ngày và đêm giữ lại độ chua cùng hương thơm trong quả.
Vì vậy chai Primitivo Gioia del Colle thường thanh hơn, chặt hơn và bớt phần ngọt trái nồng so với bản Manduria. Cùng một giống nho, cách nhau chưa tới trăm cây số, nhưng hai kiểu rượu.
Luật chơi của tên gọi
Gioia del Colle DOC có hai nhóm quy định đáng nhớ:
Bản ghi tên giống Primitivo — phải là 100% Primitivo, năng suất không quá 8 tấn nho mỗi hecta, và cồn tối thiểu 13%. Con số 8 tấn là mức khá chặt cho một vùng vốn quen năng suất cao.
Bản đỏ và hồng pha — 50 đến 60% Primitivo, phần còn lại là Montepulciano, Sangiovese, Negroamaro và Malvasia, với năng suất tối đa 12 tấn mỗi hecta.
Vùng cũng làm vang trắng, với 50 đến 70% Trebbiano pha cùng các giống địa phương, nhưng đó là phần rất nhỏ.
Điều đáng chú ý: khi thấy chữ Primitivo trên nhãn Gioia del Colle, bạn biết chắc chai đó là nho thuần và năng suất bị siết. Đó là hai điều kiện thường đi kèm chai làm nghiêm túc.
Thị trấn và toà lâu đài
Thị trấn có khoảng 27.923 người theo số liệu năm 2015, trải trên 206,48 km².
Giữa trung tâm là một toà lâu đài. Nền móng ban đầu có từ thời Byzantine, nhưng hình dáng hôm nay đến từ năm 1230, khi Frederick II của nhà Swabia cho xây lại sau chuyến Thập tự chinh trở về. Từ thế kỷ 17 đến thế kỷ 19, các chủ nhân kế tiếp — dòng Acquaviva d'Aragona, rồi De Mari, rồi Maria Emanuela Caracciolo — mỗi người sửa một ít.
Về cái tên, cách giải thích được giới nghiên cứu chấp nhận là nó rút gọn từ Joha, vốn từ một họ Byzantine là Joannakis. Truyền thuyết dân gian thì kể về những viên ngọc mà một mệnh phụ đánh rơi — chữ gioia trong tiếng Ý vừa nghĩa là niềm vui vừa nghĩa là đồ trang sức.
Gioia del Colle khác Manduria ra sao
Đây là phép so hữu ích nhất cho người mua:
Manduria — thấp, gần biển Ionia, đất cát pha đá vôi. Chai đậm, ấm, ngọt trái, cồn thường trên 15 độ.
Gioia del Colle — cao 360 mét, nền đá vôi, đêm mát. Chai chặt hơn, chua rõ hơn, ít mứt hơn, nhiều nét đất và thảo mộc hơn.
Không có bên nào hay hơn bên nào. Nhưng nếu bạn từng thấy Primitivo hơi ngọt và hơi nặng, chai Gioia del Colle rất có thể là câu trả lời.
Kho đang có gì
Một chai: Tre Pini P Limited Edition Primitivo Gioia del Colle Riserva. Chữ Riserva có nghĩa chai được ủ lâu hơn mức thường trước khi bán, nên tannin đã mềm và các nét ghép lại với nhau chặt hơn. Đây là chai duy nhất trong kho đến từ vùng cao này.
Rót và ăn với gì
Nhiệt độ — 16 đến 18 độ C.
Rót ra bình — một tiếng với bản Riserva. Chai ủ lâu cần thời gian mở ra trong ly.
Ăn với gì — thịt cừu nướng thảo mộc, bò hầm, sườn ram mặn, phô mai cứng. Nét thảo mộc và độ chua rõ của chai vùng cao khiến nó vào bữa dễ hơn bản Manduria.
Để dành — bản Riserva giữ tốt trong khoảng tám tới mười năm sau vụ.
Chọn chai nào
Đã quen Primitivo Manduria — mở một chai Gioia del Colle để thấy mặt còn lại của giống nho.
Thấy Primitivo thường quá ngọt — đây chính là hướng nên thử.
Bữa có món nướng thảo mộc hoặc món cừu — chai Riserva từ vùng này rất hợp.
Bản đồ vùng nhỏ trong Puglia
Một số vùng chưa có ranh giới vang công bố mở nên đang mượn ranh giới hành chính — hình vẽ chỉ mang tính minh hoạ. Ranh giới DOC/DOCG: Candiago et al. 2022 (CC0)
